Rukye ve Günümüz Rukye Kültürü Üzerine Bir İnceleme

Rukye kelimesi Arapça “ruqye” kökünden gelir ve sözlükte yukarı çıkma, okuyarak koruma altına alma, dua ile şifa isteme anlamlarını ifade eder. Terim olarak ise rukye, bir kimsenin kendisi ya da bir başkası için Kur’an ayetleri ve dua okuyarak Allah’tan şifa ve korunma talep etmesidir. Günlük kullanımda rukye denildiğinde yapılan şey, Kur’an’dan bazı sure ve ayetlerin okunması ve bu okuma ile Allah’a yönelerek dua edilmesidir. En yaygın olarak Fâtiha suresi, Âyetü’l-Kürsî (Bakara 2/255), İhlâs, Felak ve Nâs sureleri okunur; kişi bazen kendi üzerine, bazen de bir başkası için bu ayetleri okuyarak dua eder. Bazı uygulamalarda ellerine okuyup bedenine sürmek gibi pratikler de yer alır.

Rukye belirli bir duruma özgü değildir; hastalık, korku, huzursuzluk, vesvese, uykusuzluk veya iç sıkıntısı gibi farklı durumlarda başvurulan bir uygulamadır. Kişi bunu kendi kendine yapabildiği gibi bir başkası da onun için okuyabilir; Peygamber Efendimiz ve sahabenin uygulamalarında her iki örnek de yer almaktadır. Uygulamanın tek tip ve zorunlu bir şekli yoktur; esas olan Kur’an okumak ve dua etmektir. Bu yönüyle rukye, Kur’an ayetleriyle yapılan bir dua ve şifa talebi olarak İslam geleneğinde yer alan bir uygulamadır.

Cahiliye Döneminde Rukye

Rukyenin geçmişi İslam’dan önceki Arap toplumuna, yani cahiliye dönemine kadar uzanır. Bu dönemde rukye, hastalıkları, korkuları ve görünmeyen varlıklardan geldiğine inanılan zararları uzaklaştırmak için kullanılan sözlü ve pratik uygulamaların genel adıdır. İnsanlar ateşli hastalıklar, yılan ve akrep sokmaları, ani bayılmalar ve “cin çarpması” olarak yorumlanan durumlarda rukyeye başvuruyordu. Bu uygulamaları genellikle kabile içinde “kâhin”, “üfürükçü” veya şifacı olarak bilinen kişiler yapıyordu. Okunan sözler çoğu zaman açık ve anlaşılır değildi; bazıları eski Arap şiirlerinden, bazıları anlamı bilinmeyen ifadelerden, bazıları da cinlere veya görünmeyen varlıklara hitap eden sözlerden oluşuyordu. Bunun yanında düğüm atma, ip bağlama, tütsü yakma ve çeşitli nesneleri kullanma gibi uygulamalar da rukyenin bir parçasıydı.

Bu dönemde rukye ile birlikte nazardan korunmak veya hastalıkları uzaklaştırmak amacıyla çeşitli nesneler de kullanılıyordu. Nitekim Hz. Peygamber’in bir sefer sırasında hayvanların boyunlarına takılan ve onları koruduğuna inanılan yay iplerinden yapılmış gerdanlıkların koparılmasını emrettiği rivayet edilmiştir (Buhârî, Cihâd 101). Bu uygulama, rukyenin sadece sözle değil, aynı zamanda nesnelerle desteklenen bir inanç sistemi haline geldiğini göstermektedir. Yine bazı rivayetler, insanların anlamını bilmedikleri sözlerle rukye yaptıklarını ve bu sözleri şifa kaynağı olarak gördüklerini ortaya koyar. Bu tablo, rukyenin cahiliye döneminde inanç, gelenek ve batıl unsurların iç içe geçtiği bir uygulama olduğunu göstermektedir.

Nübüvvet Döneminde Rukye

İslam’ın ilk yıllarında rukye, içerdiği karışık ve kontrolsüz unsurlar sebebiyle temkinle karşılanmıştır; çünkü bu uygulamalar içinde şirk unsurları, anlamı bilinmeyen sözler, cinlerden yardım isteme ve büyüsel uygulamalar  gibi inançlar yaygın olarak bulunmaktaydı. Bu nedenle başlangıçta rukyeye yönelik bir sınırlama getirilmiş, ancak bu yasak mutlak ve kalıcı olmamış; sonrasında içerik esas alınarak yeniden değerlendirilmiştir. Rukyenin yeniden serbest bırakılmasına vesile olan hadise şöyle anlatılmıştır: “Resûlullah (s.a.v.) rukyeyi yasaklamıştı. Sonra Amr b. Hazm ailesi ona gelerek: ‘Ey Allah’ın Resûlü! Bizim rukyelerimiz vardı, onlarla akrep sokmasına karşı rukye yapardık’ dediler. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.v.): ‘Rukyelerinizi bana gösterin. İçinde şirk bulunmayan rukyelerde bir sakınca yoktur’ buyurdu.” (Müslim, Selâm 64) Nitekim sahabeler kendi aralarında uyguladıkları rukyeleri Peygamber Efendimiz’e arz etmişlerdir. Bir başka rivayette Resûlullah’ın (s.a.v.) ‘Sizden her kim din kardeşine fayda verebilirse bunu yapsın’ buyurduğu nakledilmektedir. Yine sahabeden bir kişi, akıl hastalarına okuyarak tedavi amacıyla kullandığı bir rukyeyi Resûlullah’a arz etmiş; Resûlullah da ondan bazı bölümleri çıkarıp bazı bölümlerini bırakmasını emretmiştir.” (Tirmizî, Siyer, 9, nr. 1557)

Bu süreç, rukyenin tamamen reddedilmediğini; aksine içeriğinin denetlenerek tevhid çizgisine uygun hale getirildiğini göstermektedir. Böylece anlamı bilinmeyen sözler, cinlerden yardım isteme ve nesnelere güç atfetme gibi unsurlar dışlanmış; rukye, anlaşılır ifadelerle yapılan, doğrudan Allah’a yönelen bir dua pratiği olarak yeniden çerçevelenmiştir. Hz. Âişe validemizden gelen bir rivayette “Resûlullah (s.a.v.), hastalık durumlarında rukye yapılmasına izin verdi” (Buhârî, Tıb 28; Müslim, Selâm 63) buyurulmaktadır. Bu rivayet, rukyenin sahabe döneminde meşru bir uygulama olarak kabul edildiğini ve günlük hayatın ihtiyaçları içerisinde yer bulduğunu açıkça göstermektedir.

Rukyenin Kullanım Alanları: Hadislerde yer alan örnekler ve ilgili kaynaklardaki sınıflandırmalar birlikte değerlendirildiğinde, rukyenin her probleme genellenmiş sınırsız bir yöntem değil; belirli ve sınırlı durumlarda başvurulan bir dua, korunma ve sığınma pratiği olduğu görülmektedir. Bu çerçevede rukye; hasta ziyaretlerinde şifa dileğiyle yapılan dualar, korunma amacıyla Allah’a sığınma uygulamaları, nazarın etkisi ve nazardan korunma, akıl hastalıkları ve cinnet benzeri durumlar, cin ve şeytana karşı korunma ihtiyacı, unutkanlık ve hafıza zayıflığı, uykusuzluk gibi psikolojik ve zihinsel rahatsızlıklar gibi manevi alanlarda uygulanmıştır. Bunun yanında akrep ve yılan sokması, çeşitli bedensel hastalıklar ve yaralar, konuşamama ve kekemelik, ateşli hastalıklar (humma), kanama, kusma, sivilce ve çıban gibi cilt problemleri, veba ve verem gibi hastalıklar, genel vücut ağrıları, zehirli haşere sokmaları, diş ağrısı, baş dönmesi ve baş ağrısı gibi fiziksel rahatsızlıklar için de rukyeye başvurulduğu rivayetlerde yer almaktadır. Ayrıca bazı klasik kaynaklarda, hayvan hastalıkları ve nazar gibi durumlar için yapılan rukye uygulamalarından da söz edilmektedir.

Kur’an Sureleri ve Dua Merkezli Yapı: Rukye uygulamalarında Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) ve sahabenin okudukları incelendiğinde, sahih rukyenin en belirgin yönünün Kur’an sureleri ve dua merkezli bir yapı olduğu, bu okumaların da belirli ve sade bir çerçevede kaldığı görülmektedir. Özellikle Fâtiha sûresi, İhlâs, Felak ve Nâs sûreleri (Muavvizeteyn) rukyenin merkezinde yer almıştır. Sahih rivayetlerde Fâtiha sûresinin rukye amacıyla okunup şifa vesilesi olduğu aktarılmıştır (Buhârî, Tıb 33; Müslim, Selâm 66). Bunun yanında Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) yatmadan önce İhlâs, Felak ve Nâs sûrelerini okuyup ellerine üflediği ve bedenine mesh ettiği rivayet edilmiştir (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân 14; Müslim, Selâm 50). Ağrı durumlarında ise kişinin ağrıyan yere elini koyup üç defa “Bismillah” demesi, ardından yedi defa “Hissettiğim ve sakındığım şeylerin şerrinden Allah’ın izzet ve kudretine sığınırım” duasını okuması tavsiye edilmiştir (Müslim, Selâm 67; Ebû Dâvûd, Tıb 19). Bunun dışında Ayetü’l-Kürsî, Bakara sûresinin bazı ayetleri, Âl-i İmrân, A‘râf, Mü’minûn, Cin, Sâffât, Haşr ve Yâsîn sûrelerinden belirli ayetlerin de rukye amacıyla okunduğuna dair rivayetler bulunmaktadır.

Bu bağlamda dikkat çekici rivayetlerden biri de Ebû Leylâ el-Ensârî’den nakledilmiştir. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) rahatsızlığı bulunan bir kişi üzerine Fâtiha sûresi, Bakara sûresinin başından dört ayet, ortasından iki ayet, Ayetü’l-Kürsî, sonundan üç ayet, Âl-i İmrân’dan bir ayet, A‘râf’tan bir ayet, Mü’minûn sûresinden bir ayet, Cin sûresinden bir ayet, Sâffât sûresinden on ayet, Haşr sûresinin sonundan üç ayet ile İhlâs, Felak ve Nâs sûrelerini okuyarak rukye yaptığı aktarılmıştır (İbn Mâce, Tıb 46, nr. 3549). Ayrıca Hz. Peygamber’in diş ağrısıyla ilgili olarak İbn Abbâs’tan “Şehâdet parmağını ağrıyan dişe koy ve Yâsîn oku” şeklinde bir nakil de yer almaktadır (Kenzü’l-Ummâl, X, Tıb, nr. 28373). Bu rivayetlerde dikkat çeken husus, rukyenin daha çok Kur’an tilaveti, kısa dualar ve Allah’a sığınma merkezli sade bir uygulama olarak aktarılmasıdır.

Allah’ın İsim ve Sıfatlarıyla Yöneliş de rukyenin temel özelliklerinden biridir. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) dualarında özellikle Allah’ın isim ve sıfatlarıyla Allah’a yöneldiği görülmektedir. Hatta bazı durumlarda kendi ifadeleri yerine vahiy ile gelen lafızları tercih ettiği rivayet edilmiştir. Nitekim cin, nazar ve çeşitli kötülüklerden korunmak için okuduğu bazı duaları, Muavvizeteyn (Felak ve Nâs) sûreleri indikten sonra bırakarak bu sûreleri okumaya devam ettiği aktarılmıştır. Bu durum, rukyede vahiy kaynaklı lafızların merkeze alındığını göstermektedir. Ayrıca bazı rivayetlerde Kur’an’ın şifa yönüne vurgu yapılmış; “Allah’ın Kitabı ile tedavi olun”, “En hayırlı ilaç Kur’an’dır” ve “Allah’ın Tâm Kelimeleri ile bütün zehirli haşeratın, hasetçinin ve zararlı şeylerin şerrinden Allah’a sığınırım” şeklindeki ifadeler nakledilmiştir (Müttakî el-Hindî, Kenzü’l-Ummâl, X, nr. 28103-28106; Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI, 187; Ebû Ya‘lâ el-Mevsılî, Müsned, IV, 306). Bu rivayetlerde şifanın kaynağının Allah olduğu açıkça vurgulanmakta, Kur’an ise kulun Rabbine yönelmesine vesile olan ilahî bir rahmet olarak anlaşılmaktadır.

Tevhid ve Açık Anlamlı Dualar: Sahih rukyenin en önemli ayırt edici yönlerinden biri, rukyede okunan ifadelerin anlam bakımından açık, anlaşılır ve doğrudan Allah’a yönelmiş olmasıdır. Rukyede yer alan duaların tamamında şifa yalnızca Allah’tan istenmekte, zararların O’ndan başka kimse tarafından giderilemeyeceği açıkça vurgulanmaktadır. “Allah sana her türlü hastalığın için şifa versin”, “Şifa veren Sensin, senden başka şifa veren yoktur”, “Bu sıkıntıyı gider”, “Hissettiğim ve sakındığım ağrının şerrinden Allah’ın izzetine ve kudretine sığınırım”, “Allah bana yeter. O’ndan başka ilah yoktur” gibi ifadeler, rukyenin özünde tevhid bilincinin bulunduğunu göstermektedir. Aynı şekilde “Her türlü şeytandan, zehirli haşerattan ve kötü nazarlı gözden Allah'ın mükemmel kelimeleriyle Allah'a sığınırım”, “Şeytanların vesveselerinden ve yanımda bulunmalarından Allah’a sığınırım”, “Perçeminden tuttuğun her şeyin şerrinden sana sığınırım”, “Yarattıklarından herhangi birinin bana saldırmasına karşı beni koru” gibi dualar da korunma talebinin yalnızca Allah’a yöneltildiğini ortaya koymaktadır.

Gizli formül ve varlık iddialarının bulunmaması, bilinmeyen kelime, anlaşılmaz sembol veya varlıklarla iletişim iddiasının yer almaması bu dualarda dikkat çeken bir diğer husustur. “Allah’ın adıyla sana rukye yapıyorum. Sana eziyet veren her şeyden Allah sana şifa versin”, “Ey insanların Rabbi Allah’ım! Hiçbir hastalık bırakmayacak bir şifa ver”, “Büyük Arş’ın Rabbi olan yüce Allah’tan sana şifa vermesini dilerim” “Ey insanların Rabbi! Rahatsızlığı gider, șifå ver! Şâfi sensin! Senin şifândan başka şifå yoktur. Hastalık bırakmayan şifâ ver!” “Hastalığı sil, ey insanların Rabb'i! Şifà ancak Senin elindedir. Onu Senden başka kaldıracak yoktur!” gibi ifadeler son derece açık ve anlaşılırdır. Kişi ne söylediğini bilmekte, doğrudan Rabbine yönelmekte ve yardımı yalnızca O’ndan istemektedir. Ayrıca bu metinlerde ayetler ve dualar bağımsız bir güç gibi sunulmamış; aksine Allah’a sığınmanın ve O’ndan yardım istemenin vesilesi olarak yer almıştır. “Allah’ın eksiksiz kelimelerine sığınırım” ifadesi de bunu açıkça göstermektedir.

Gaybî bilgi elde etme, görünmeyen varlıklarla konuşma, onları sorgulama veya onlardan bilgi alma gibi bir yaklaşım da bu rukyelerde bulunmamaktadır. Duaların merkezinde mücadele dili değil; teslimiyet, sığınma, tevekkül ve Allah’tan yardım isteme vardır. “Allah bana yeter”, “O’na tevekkül ettim”, “Şifa veren Sensin”, “Beni ona mahkûm etme” gibi ifadeler, kulun kendi acziyetini kabul ederek Rabbine yöneldiğini göstermektedir. Bu yönüyle sahih rukye anlayışı; gizli anlamlar içeren formüllere, özel güç iddialarına, bilinmeyen sözlere veya varlıklarla diyalog kurma anlayışına değil; anlamı açık, tevhid merkezli ve doğrudan Allah’a yönelen dua ve sığınma pratiğine dayanmaktadır.

İhlâs ve tevekkül bilinci; rukyenin temel ruhunu oluşturan ihlâs, samimi yöneliş ve kulun acziyetini fark ederek Rabbine yönelmesinin belirleyici kabul edildiğini; mekanik tekrarlar ve teknik uygulamaların ise ön plana çıkarılmadığını göstermektedir. Bu bağlamda sahabe uygulamalarından aktarılan şu rivayet de aynı hakikati destekler: Haneş es-San‘ânî’nin nakline göre Abdullah (radıyallahu anh) bir hastanın kulağına “Efehasibtüm ennemâ halaknâküm abesen…” ayetini okumuş ve hasta iyileşmiştir. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz (s.a.v.) “Bunu sağlam iman sahibi bir kimse bir dağa okusaydı, dağ yerinden kaybolurdu” buyurmuştur (Beyhakî, Kitâbü’d-De‘avâti’l-Kebîr, nr. 555). “Sağlam inançlı (mümin)” ifadesi, rukyenin tesirini belirleyen asıl unsurun ihlâs ve tevhid bilinci olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Üfleme, Mesh ve Maddî Unsurlar konusunda da sahih rivayetlerde bazı örnekler bulunmaktadır. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) uygulamalarında dikkat çeken örnekler arasında; ellerini birleştirip Felak, Nâs ve İhlâs surelerini okuduktan sonra avuçlarına hafifçe üfleyerek başı, yüzü ve vücudunu mesh etmesi (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân 14), hastanın üzerine sağ elini koyup “Ey insanların Rabbi! Hastalığı gider, şifa ver” şeklinde dua etmesi, ağrı hissedilen yere kişinin kendi elini koyarak üç defa “Bismillah”, ardından yedi defa “Hissettiğim ağrının şerrinden Allah’ın izzet ve kudretine sığınırım” demesini öğretmesi (Müslim, Selâm 67), rukye sırasında hafif şekilde üflemesi ve zaman zaman bu üfleme sırasında çok az tükürüğün çıkması yer almaktadır. Yine bazı rivayetlerde şehadet parmağını toprağa dokundurup “Bismillah, yurdumuzun toprağı ve bazımızın tükürüğü ile Rabbimizin izniyle hastamız şifa bulsun” diyerek yara veya rahatsızlık bulunan yere sürmesi (Buhârî, Tıb 38), konuşamayan bir çocuk için su isteyip o suyla ellerini yıkadıktan ve ağzını çalkaladıktan sonra çocuğa bu sudan içirilmesini ve üzerine dökülmesini tavsiye etmesi, akrep sokması durumunda ise Felak ve Nâs sureleri okunarak bazı maddî unsurların kullanılması gibi örnekler aktarılmıştır. Bazı rivayetlerde Fâtiha’nın sabah-akşam üç gün okunması, okuyanın her bitirişte hafifçe üflemesi gibi uygulamalar da zikredilmektedir. Bu rivayetler, rukyede dua ile birlikte bazı maddî unsurların da kullanılabildiğini göstermektedir.

Bu noktada “teberrük” meselesi önem kazanmaktadır. Bazı rivayetlerde Hz. Peygamber’in duası, eli, nefesi ve bereketiyle ilişkilendirilen uygulamalar dikkat çekmektedir. İnsanların şifa için özellikle Resûlullah’a gelmesi ve bazı maddî unsurların bu dua ortamında kullanılması, klasik kaynaklarda teberrük başlığı altında değerlendirilebilecek bir tablo oluşturmaktadır. Ancak burada dikkat edilmesi gereken husus, Hz. Peygamber’in zatıyla ilgili özel durumların daha sonraki herkes için aynı şekilde genelleştirilemeyeceğidir. Çünkü nübüvvet makamı, sıradan bir uygulayıcının konumuyla kıyaslanamaz. Bu sebeple Hz. Peygamber’in zatıyla ilgili teberrük örneklerini delil göstererek, günümüzde herhangi bir rukyecinin kullandığı suya, yağa, toprağa, eşyaya veya nefese aynı manevî değeri yüklemek doğru değildir.

Nitekim bazı araştırmacılar, hadislerde geçen su, toprak ve tükürük gibi unsurların her zaman kullanılmadığını; bunların bir kısmının sahabilerin kişisel uygulamalarında görüldüğünü, bir kısmının ise cahiliye döneminden gelen bazı tecrübelerin İslamî çerçevede ayıklanmış devamı olabileceğini belirtmektedir. Peygamber Efendimiz’in bazı uygulamalarında bu unsurların yer alması inkâr edilemez; ancak bunları rukyenin vazgeçilmez şartı veya özel güç taşıyan sabit uygulamalar gibi görmek isabetli değildir. Bugün bazı profesyonel duacıların taş, toprak, su, yağ veya özel eşyaları “tesirli” ve “bereketli” nesneler gibi kullanmaları da bu noktada dikkatle değerlendirilmelidir.

Elmalılı Hamdi Yazır’ın bu meseledeki yaklaşımı dengeleyicidir. Ona göre maddî ve manevî sebepler arasında ilişki kurulması bütünüyle reddedilemez; çünkü “her derdin bir devası vardır” prensibi gereği ruhî hastalıklar için ruhî, bedenî hastalıklar için bedenî, karışık durumlar için de birlikte kullanılan tedavi yolları meşru olabilir. Ancak temel ölçü şudur: Tesir sebeplerden değil, Allah’tan bilinmelidir; bütün uygulamalarda sihirbazlıktan, şarlatanlıktan, aldatmadan ve zarar vermekten kaçınılmalıdır. Bu ölçü, rukyedeki maddî unsurların da nasıl anlaşılması gerektiğini göstermektedir. Su, toprak, tuz, üfleme veya mesh gibi uygulamalar varsa bile bunlar bağımsız şifa kaynağı değil, dua ve Allah’a yönelişe eşlik eden sınırlı vesilelerdir. Dolayısıyla rukyeyi “özel maddelerle çalışan teknik bir sistem” haline getirmek, sünnetteki sade dua anlayışını aşan problemli bir dönüşümdür.

Rukyenin Kişinin Kendisine de Uygulanabilmesi Hz. Âişe validemizin rivayet ettiği şu hadisle açıkça görülmektedir: “Peygamber Efendimiz (s.a.v.) yatağına girdiği zaman iki elini birleştirir, onlara üfler ve ‘Kul hüvallâhu ehad’, ‘Kul eûzü bi-Rabbil-felak’ ve ‘Kul eûzü bi-Rabbin-nâs’ surelerini okurdu. Sonra elleriyle vücudunun ulaşabildiği yerlerine mesh ederdi…” (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân 14). Nitekim Hz. Âişe validemizin naklettiğine göre, Peygamber Efendimiz’in hastalığı ağırlaştığı son günlerinde bu sureleri onun üzerine kendisi okumuş, ardından onun elini alarak bedenine mesh ettirmiştir (Buhârî, Tıb 39). Bu rivayetler birlikte değerlendirildiğinde, rukyenin hem kişinin kendi kendine uygulayabileceği hem de başkalarının dua ile destek olabileceği bir yöneliş olduğu anlaşılmakta; bunun özel bir yetki veya uzmanlık alanı değil, müminlerin birbirlerine dua etmesi şeklinde gerçekleşen sade bir dua uygulaması olduğu ortaya çıkmaktadır.

Maddî Tedavi ile Birlikte Yürütülmesi de sünnette açıkça görülmekte; rukye hiçbir zaman maddî tedavinin yerine geçen tek başına bir yöntem olarak sunulmamaktadır. Nitekim Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bir yandan rukye ile Allah’a yönelmiş, diğer yandan da tedavi yollarına başvurmayı teşvik etmiştir. “Ey Allah’ın kulları! Tedavi olunuz. Çünkü Allah hiçbir hastalık indirmemiştir ki onun şifasını da indirmiş olmasın” (Tirmizî, Tıb 2) ve “Allah bir hastalık yaratmışsa mutlaka onun şifasını da yaratmıştır; onu bilen bilir, bilmeyen bilmez” (Buhârî, Tıb 1) hadisleri, maddî tedavinin ihmal edilmemesi gerektiğini açıkça ortaya koyar. Ayrıca Peygamber Efendimiz’in Sa‘d b. Ebî Vakkâs hastalandığında onun için bir tabip olan Hâris b. Kelede’yi çağırması (Ebû Dâvûd, Tıb 12), bizzat tıbbî müdahaleye başvurduğunu göstermektedir. Bunun yanında bal, hacamat ve çeşitli tedavi yöntemlerini tavsiye etmesi de (Buhârî, Tıb 3-4) bu yaklaşımı destekler. Bütün bu rivayetler birlikte değerlendirildiğinde rukyenin, hastalıkların tek açıklaması veya tek çözümü olarak görülmediği; aksine dua ve manevî destek boyutunu temsil ettiği anlaşılmaktadır. Dolayısıyla rukyeyi her türlü fiziksel ve psikolojik problemin tek sebebi ve çözümü gibi sunmak, sünnetle örtüşmeyen bir yaklaşımdır.

Rukye Karşılığında Ücret Alınması meselesi de hadislerde yer almakta ve nübüvvet döneminde rukye uygulamalarının nasıl anlaşıldığını gösteren önemli başlıklardan biri olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu konuda en dikkat çekici örneklerden biri, sahabelerin Fâtiha suresi ile yaptıkları rukyedir. Rivayet şu şekildedir: “Sahabeden bir grup sefere çıkmışlardı. Bir Arap kabilesine uğradılar ve onlardan misafirlik istediler, fakat onlar kabul etmediler. Bu sırada kabile reisini akrep soktu. Her türlü tedavi yolunu denediler ama fayda bulamadılar. Bunun üzerine sahabelere gelip: ‘Sizin yanınızda bir çare var mı?’ dediler. Sahabelerden biri: ‘Evet, ben rukye yaparım. Fakat siz bizi misafir etmemiştiniz, bunun için bize bir ücret vermedikçe yapmam’ dedi. Onlar da bir sürü koyun vermeyi kabul ettiler. Bunun üzerine sahabi Fâtiha suresini okuyarak hastaya üfledi. Hasta hemen iyileşti ve sanki bağından çözülmüş gibi ayağa kalktı.” Sahabeler durumu Peygamber Efendimiz’e anlattıklarında Efendimiz şöyle buyurmuştur: “Fâtiha’nın rukye olduğunu nereden bildin? Aldığınız ücreti aranızda paylaşın, bana da bir pay ayırın.” (Buhârî, Tıb 33; Müslim, Selâm 65). Bu rivayet, sahabenin rukyeyi doğrudan Kur’an ile yaptığını, bu uygulamanın Peygamber Efendimiz tarafından onaylandığını ve rukye karşılığında alınan ücretin belirli şartlar çerçevesinde caiz görülebildiğini göstermektedir.

Sahabenin Rukyeyi Öğretmesi de uygulamanın açık ve yaygın bir alan olduğunu göstermektedir. Rivayetlerde yaklaşık 30 kadar sahabenin rukyeyi bildiği ve uyguladığı tespit edilmiştir. Sahabeden başta Ebû Saîd el-Hudrî, Abdullah b. Mes‘ûd ve Hz. Âişe olmak üzere birçok kişinin bu uygulamayı yaptığı bilinmektedir. Bu noktada Şifâ bint Abdullah (Şifa Hatun) da önemli bir örnektir. Rivayet şu şekildedir: “Şifâ bint Abdullah, cahiliye döneminde yaptığı bir rukyeyi Resûlullah’a (s.a.v.) arz etti. Resûlullah (s.a.v.) ona şöyle buyurdu: ‘Bunu Hafsa’ya da öğret.’” (Ebû Dâvûd, Tıb 18). Bu rivayet, rukyenin sahabe arasında öğrenilen ve öğretilen bir uygulama olduğunu açıkça göstermektedir. Aynı zamanda Peygamber Efendimiz’in, içeriği uygun olan uygulamaların devam etmesine izin verdiğini ortaya koymaktadır.

Efendimizin ve ashabının rukye konusundaki  bu örneklerinin neticesi olarak rukye, İslam âlimleri tarafından tamamen reddedilmemiş; ancak belirli şartlara bağlanarak sınırlandırılmış bir dua uygulaması olarak değerlendirilmiştir. Bu çerçevede rukyenin, Kur’an ayetleri, Allah’ın isim ve sıfatları veya anlamı bilinen dualarla yapılması; içinde şirk, tılsım, cinlerden yardım isteme ve anlamı bilinmeyen ifadeler bulunmaması temel şart olarak kabul edilmiştir (Müslim, Selâm 64). Kur’an’ın şifa oluşu da bu bağlamda değerlendirilmiş, onun etkisinin kendisinden değil, Allah’ın onu vesile kılmasından kaynaklandığı ifade edilmiştir (İsrâ 17/82).

Sünnetteki Rukye ile Günümüzdeki Rukye Arasındaki Fark

Buraya kadar aktarılan rivayetler birlikte değerlendirildiğinde, nübüvvet dönemindeki rukyenin temel özellikleri açık şekilde ortaya çıkmaktadır. Sahih rivayetlerde rukye; Kur’an ayetleri, Allah’ın isim ve sıfatlarıyla yapılan dualar ve Allah’a sığınma ifadelerinden oluşan sade bir uygulama olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu uygulamanın merkezinde görünmeyen varlıklarla iletişim kurma, teşhis koyma veya hayatın bütün problemlerini açıklama iddiası değil; doğrudan Allah’a yöneliş, dua, tevekkül ve kulluk bilinci bulunmaktadır. Ancak günümüzde “rukye” adı altında yürütülen bazı uygulamalar incelendiğinde, sünnetteki bu sade çerçevenin önemli ölçüde genişletildiği görülmektedir. Rukye kimi zaman yalnızca dua ve Kur’an okumaktan ibaret bir uygulama olarak değil; cin, büyü, nazar, aile problemleri, psikolojik rahatsızlıklar ve maddi sıkıntılar gibi çok farklı alanları açıklayan kapsamlı bir sistem şeklinde sunulabilmektedir.

Bu dönüşüm yalnızca kullanım alanlarıyla sınırlı değildir. Bazı uygulamalarda rukye; özel seanslar, belirli yöntemler, teşhis süreçleri, yardımcı uygulamalar ve profesyonel hizmetler etrafında şekillenebilmektedir. Böylece sünnetteki rukye ile günümüzdeki bazı rukye uygulamaları arasında yöntem, amaç ve kapsam bakımından dikkat çekici farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle sonraki bölümlerde, günümüzde yaygınlaşan rukye uygulamaları sünnetteki örneklerle karşılaştırılarak değerlendirilecek ve ortaya çıkan farklılıklar ele alınacaktır.

Rukyenin Teknikleşmesi ve Profesyonel Bir Sisteme Dönüştürülmesi

Rukye, sahih sünnette yer alan şekliyle kişinin Kur’an okuyarak Allah’a yöneldiği sade bir dua ve sığınma pratiğidir. Ancak günümüzde bazı uygulamalarda bu yapı önemli ölçüde değişmiş; rukye belirli aşamalara, kurallara ve prosedürlere bağlı teknik bir sistem hâline getirilmeye başlanmıştır. Aslen bireysel dua ve Allah’a yöneliş olan bu uygulama, 7 gün, 21 gün veya aylar süren programlar, yatılı süreçler, özel takip sistemleri ve aşamalı uygulamalarla yürütülen bir “tedavi protokolü” gibi sunulabilmektedir. Hatta bazı uygulayıcılar “2 saatte sonuç”, “%97 başarı oranı”, “yüksek çözüm oranı” gibi ifadeler kullanarak rukyeyi ölçülebilir ve standart sonuç üreten bir yöntem gibi tanıtmaktadır. Bu yaklaşım, sonucu doğrudan Allah’tan beklemek yerine belirli bir programa ve yönteme bağlı kalındığında netice alınacağı düşüncesini güçlendirebilmektedir.

Bu dönüşümün bir sonucu olarak rukye, belirli kişilerin uzmanlık alanı gibi sunulmaktadır. “Ancak ehil kişiler yapabilir”, “özel eğitim almak gerekir”, “herkes bu işe müdahale edemez” gibi söylemlerle uygulama dar bir çevrenin tekeline alınabilmekte, hatta bazı durumlarda bu bilgilerin gizli bir silsileyle aktarıldığı ileri sürülebilmektedir. Oysa Peygamber Efendimiz (s.a.v.) hem kendi kendine rukye yapmış hem de sahabeye bunu öğretmiştir (Buhârî, Fedâilü’l-Kur’ân 14; Müslim, Selâm 50). Bu durum, rukyenin belirli kişilere ait özel bir alan değil, müminlerin birbirlerine dua etmeleriyle gerçekleşen açık bir uygulama olduğunu göstermektedir.

Uygulayıcıya aşırı otorite verilmesi de bu yapının dikkat çeken yönlerinden biridir. Rukyeci, yalnızca dua eden bir kişi olmaktan çıkarılarak teşhis koyan, süreci yöneten ve çözümü belirleyen merkezî bir konuma yerleştirilebilmektedir. Bunun neticesinde kişi, çözümü doğrudan Allah’tan beklemek yerine uygulayıcıya bağımlı hâle gelebilmektedir. “Tam temizlenmedi”, “hâlâ etkisi var”, “yeniden güçlenmiş” gibi ifadelerle süreç uzatılabilmekte ve kişi sürekli aynı uygulayıcıya yönlendirilebilmektedir. Böylece birey, doğrudan Allah’a yönelen aktif bir konumdan uzaklaşıp çözümü dışarıda arayan pasif bir konuma itilmektedir. Oysa Kur’an’da kul ile Allah arasındaki ilişki açıkça tanımlanmıştır: “Kullarım sana beni sorduğunda, şüphesiz ben yakınım; bana dua edenin duasına cevap veririm.” (Bakara 2/186)

Teknikleşmenin en belirgin örneklerinden biri de sayı, sıra ve süre sistemlerinin oluşturulmasıdır. “7 gün boyunca oku”, “21 gün kesintisiz devam et”, “313 defa tekrar et”, “3 aşamada tamamlanır” gibi ifadelerle rukye belirli sayılara ve süre planlarına bağlanmaktadır. Hadislerde bazı zikir ve dualar için belirli sayı tavsiyeleri bulunmakla birlikte, bunların gizli bir şifre veya zorunlu teknik sistem olduğu yönünde bir ifade yer almamaktadır. Zamanla bu sayıların mutlak sonuç üreten formüller gibi algılanması, ibadetin özünden uzaklaşıp şekil merkezli bir anlayışın ortaya çıkmasına yol açabilmektedir.

Benzer şekilde rukye suyu, zeytinyağı ve çeşitli maddelere özel anlamlar yüklenebilmektedir. “Bu suyu iç”, “bu yağ sürülmeden geçmez”, “özel hazırlanmış rukye suyu” gibi ifadelerle belirli maddelere doğrudan etki atfedilebilmektedir. Hatta bazı uygulamalarda iki ay içerisinde onlarca litre zeytinyağı kullanılmasının tavsiye edildiği görülmektedir. Oysa İslam’da şifa doğrudan Allah’a nispet edilir; maddeler ise ancak vesile olabilir. Bedendeki şeytanı çıkarmak amacıyla yoğun şekilde zeytinyağı kullanılması gibi bazı uygulamaların, Hristiyan eksorsizm (şeytan çıkarma) geleneklerinde de benzer örnekleri bulunmaktadır.

Siyah eldiven kullanılması, yüksek ses sistemleri, hoparlörler ve özel seans atmosferleri oluşturulması da modern rukye uygulamalarında görülen farklılaşmalardandır. Bazı uygulamalarda deri eldivenlerin, cinni şeytanın uygulayıcıya geçmesini engellemek amacıyla kullanıldığı ifade edilmektedir. “Sesini yükselt”, “şu an etkiyi artırıyoruz”, “bak nasıl tepki veriyor” gibi ifadelerle seanslar görsel ve işitsel açıdan etkileyici bir deneyime dönüştürülebilmektedir.

Bu teknikleşmenin bir sonucu olarak farklı uygulayıcılar arasında da ciddi yöntem farklılıkları ortaya çıkmaktadır. Kimileri yalnızca Kur’an ve dua ile yetinirken, kimileri sayı sistemleri, uzun programlar, özel maddeler, beden tepkileri, cin konuşturma yöntemleri veya farklı ritüeller kullanmaktadır. Aynı problem için farklı rukyecilerin birbirinden tamamen farklı teşhis ve uygulamalar yapabilmesi, bu yöntemlerin önemli bir kısmının vahiy kaynaklı sabit bir çerçeveden değil; kişisel yorum, tecrübe ve zamanla oluşan uygulamalardan beslendiğini düşündürmektedir.

Son olarak bazı rukye uygulamalarının gösteri ve performans boyutu kazandığı da görülmektedir. Seanslar bazen kalabalık ortamlar önünde, kameralar eşliğinde veya sosyal medya yayınları şeklinde gerçekleştirilebilmekte; “şu an çözülüyor”, “bakın nasıl tepki veriyor”, “çok güçlü bir vaka” gibi ifadelerle süreç izlenebilir bir gösteriye dönüştürülebilmektedir. Oysa rukyenin özünde gösteri değil; ihlâs, dua ve Allah’a yöneliş bulunmaktadır. Bu sadelikten uzaklaşılıp yöntemin kendisi merkeze alındığında, rukye dua ve tevekkül merkezli bir uygulama olmaktan çıkarak sonuç üretmesi beklenen teknik bir sisteme dönüşebilmektedir.

Cin Çıkarma Merkezli Rukye Anlayışı

Bedende varlık(cin) bulunduğu kabulü, bu yaklaşımın temelini oluşturur ve çoğu seans daha baştan bu varsayım üzerine kurulur. Uygulamalarda sıkça “sende bir şey var”, “bu normal değil, içeride bir varlık var”, “bedenin tamamen temizlenmemiş” gibi ifadeler kullanılarak kişiye doğrudan bir varlık bulunduğu telkini yapılır. Bu başlangıç, ihtimalleri değerlendiren bir yaklaşım yerine sonucu baştan kabul eden bir çerçeve oluşturur. Kişi zamanla yaşadığı her belirtiyi bu kabule göre yorumlamaya başlar ve alternatif açıklamalar geri planda kalır.

Cin ve şeytanlarla konuşma, seansın en dikkat çekici aşamalarından biridir. Bu aşamada rukyeci, “kim var orada?”, “adını söyle”, “kaç yaşındasın?”, “dinin ne?”, “kaç kişisiniz?”, “ne zamandır buradasın?” gibi ifadelerle doğrudan bedendeki cinni şeytanla iletişim kurar. Bazen “konuşturduk”, “itiraf etti”, “neden geldiğini söyledi” gibi cümlelerle sürecin ilerlediği aktarılır. Bu tarz söylemler, kişide güçlü bir inanç ve etki oluşturur. Cinni şeytanı sorgulama, tehdit etme ve zorla çıkarma, uygulama boyutunu oluşturur. Seanslarda “çık dışarı!”, “yakacağım seni!”, “burada kalamazsın!”, “emir veriyorum çık!” gibi sert ve emredici ifadeler kullanılır. Bazen “seni yakıyorum”, “dayanamıyorsun değil mi?”, “direnme, çıkacaksın”, “savaş başladı”, “şu an mücadele ediyoruz”, “direniyor ama kıracağız”, “kontrol altına aldık”, “temizlenme devam ediyor”gibi cümlelerle süreç bir mücadele sahnesine dönüştürülür. Bu yaklaşımda rukye, dua ve sığınma pratiği olmaktan çıkarak doğrudan müdahale edilen bir alana dönüşür.

Yakıcı, öldürücü ve parçalayıcı ayet anlayışı, kullanılan dilde açıkça görülür. Seanslarda “ayetler onu yakıyor”, “şu an yanıyor”, “dayanamıyor”, “parçalanıyor”, “öldürüyoruz” gibi ifadelerle Kur’an ayetlerine doğrudan fiziksel etki atfedilir. Bu söylem, ayetleri bir şifa ve rahmet kaynağı olmaktan çıkarıp, adeta bir müdahale aracı gibi sunar. Kişi de yaşadığı her tepkiyi bu anlatım üzerinden anlamlandırmaya başlar. Korku ve tehdit dili kullanılması, seansın genel atmosferini belirler. “Direnirsen daha çok yanarsın”, “çıkmazsan zarar görürsün”, “bu iş uzarsa daha kötü olur”, “çok güçlü bir şey var sende” gibi ifadelerle kişide korku ve baskı duygusu oluşturulur. Bu dil, hem sürecin ciddiyetini artırır hem de kişinin seansa ve uygulayıcıya olan bağımlılığını güçlendirebilir.

Rukyenin Büyü Bozma Ritüeline Dönüştürülmesi

Bedendeki cinnî şeytanın büyü sebebiyle geldiğine inanılması, günümüzdeki birçok rukye uygulamasında temel kabul haline gelmiştir. Kişinin yaşadığı ailevi, fiziksel veya psikolojik problemler doğrudan “üzerinde büyü olduğu” düşüncesiyle açıklanmakta; bedende bulunduğu iddia edilen varlığın da bu büyü sebebiyle geldiği ileri sürülmektedir. Ancak bu iddialar çoğu zaman açık ve doğrulanabilir bir delile değil, seans sırasında konuşturulan cinni şeytanın sözlerine dayandırılmaktadır. Yani “beni büyüyle gönderdiler”, “şu kişi yaptı”, “şurada büyü var” gibi ifadeler, doğrudan bu iletişim üzerinden kabul edilmektedir.

Buradaki temel problem, doğrulanamaz bir alanın kesin bilgi gibi sunulmasıdır. Çünkü seans sırasında konuştuğu iddia edilen şeytanın veya cinnî varlığın verdiği bilgilerin güvenilir olduğuna dair sahih bir ölçü bulunmamaktadır. Aksine Kur’an’da şeytanın insanı aldatıcı olduğu açıkça ifade edilir (Nisâ 4/120). Buna rağmen bazı uygulamalarda, bu varlıkların sözleri teşhis sürecinin merkezine yerleştirilmekte ve kişinin hayatıyla ilgili ciddi hükümler bu beyanlar üzerine kurulmaktadır. Böylece rukye, Allah’a yönelen bir dua olmaktan çıkıp görünmeyen varlıklardan bilgi alınan bir “büyü çözme sistemi”ne dönüşmektedir.

Büyünün kim tarafından yapıldığını tespit etme iddiası, günümüzde bazı rukye uygulamalarının en dikkat çekici ve en problemli alanlarından birini oluşturmaktadır. Seanslarda bedendeki cinni şeytanın konuşturulması yoluyla önce kişi yaşadığı problemlerin kaynağının büyü olduğunu inandırılmaktadır. Akabinde cinnî şeytanın konuşturulduğu iddiasıyla, “yapan kişiyi söyleyecek”, “kim yaptırdı ortaya çıkacak”, “yakın çevrenden biri”, “aileden biri yapmış” gibi ifadeler üzerinden kişinin hayatındaki belirli bireyler işaret edilebilmektedir. Burada bedendeki şeytandan bilgi alınması başlı başına bir problemdir: “İnsanlardan bazı kimseler cinlerden bazı kimselere sığınırlardı, onlar da bunları daha sapkın hale getirirlerdi.” (Cin suresi, 6). Ayrıca şeytanın yalan söyleme ihtimalinin, rukye esnasında “yalan söylersen yakarım”, “sadaka atarım” gibi tehditlerle ortadan kaldırıldığı düşünülmektedir.

Gaybî bilgi elde etme iddiası, bu yaklaşımın temel dayanaklarından biri haline gelmektedir. Seanslarda “şu tarihte yapılmış”, “şu şekilde yapılmış”, “şu kişi aracılık etmiş” gibi detaylı anlatımlar yapılabilmekte ve bunlar kesin bilgi gibi sunulabilmektedir. Hatta “bize söylüyorlar”, “şu an anlatıyor”, “her şey ortaya çıktı” gibi ifadelerle bu bilginin kaynağına işaret edilmektedir. Oysa Kur’an’a göre gayb bilgisi yalnızca Allah’a aittir: “Gaybı yalnızca Allah bilir” (Neml 27/65). Bu sınırın aşılması, kişiyi doğruluğu teyit edilemeyen bir bilgi alanına sürükler ve bu alanda yapılan yorumlar zamanla kesinlik algısı oluşturur.

İnsanlar hakkında zan ve itham üretme, bu sürecin kaçınılmaz sonuçlarından biridir. “Sana en yakın olan kişi yapmış”, “kıskanç bir kadın var”, “akrabalardan biri”, “seni çekemeyen biri bunu yaptırmış” gibi ifadeler, kişinin çevresine karşı bakışını doğrudan etkiler. Bu tür söylemler, kişinin zihninde belirli kişilere yönelik şüphe oluşturur ve çoğu zaman bu şüphe zamanla kesin kanaate dönüşür. Böylece rukye süreci, sadece bireysel bir mesele olmaktan çıkarak sosyal ilişkileri zedeleyen bir sürece dönüşebilir. Oysa İslam’da bir kimseyi delilsiz şekilde suçlamak ve zanla hüküm vermek açık şekilde yasaklanmıştır. Bu tür söylemler çoğu zaman somut bir delile dayanmaz; ancak kişi üzerinde güçlü bir etki oluşturarak şüphe, güvensizlik ve hatta ilişkilerin bozulmasına yol açabilir. İslam’da zan ve itham açık şekilde sakındırılmıştır: “Zannın çoğundan kaçının; çünkü zannın bir kısmı günahtır” (Hucurât 49/12). Buna rağmen, doğrulanamayan iddialarla insanların suçlanması ciddi bir problem alanı oluşturmaktadır.

Büyüyü cinlere bozdurma veya görünmeyen varlıklar aracılığıyla çözme iddiası, rukyenin yönünü daha da farklı bir alana taşımaktadır. Bazı uygulamalarda “onu getirenle çözdürüyoruz”, “onu gönderen geri alacak”, “şimdi onu bozduruyoruz”, “cinler kendi aralarında hallediyor” gibi ifadeler kullanılarak, çözümün cinler vasıtası ile gerçekleştiği iddia edilir. Bu yaklaşım, kişinin doğrudan Allah’a yönelmesi yerine, çözümü başka varlıklara atfetme riskini taşır. Halbuki Kur’an’da yardımın ve çözümün kaynağı açıkça Allah olarak gösterilir: “Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden yardım dileriz” (Fâtiha 1/5). Bu çerçevenin dışına çıkan yaklaşımlar, yönelişin merkezini değiştirebilir. Ayrıca sünnette peygamerimiz kendisine yapılan büyüyü bizzat kendisi Felak ve Nas sureleri okuyarak tesirsiz hale getirdiği ölçüsü vardır. Rukye uygulamasındaki bu çalışma ile sünnetin yolu terk edilerek cinni varlıklardan yardım umulmaktadır.

YouTube’da Oluşan Yeni Rukye Kültürü

Modern dönemde rukye uygulamaları yalnızca bireysel dua ve korunma pratiği olmaktan çıkmış; özellikle sosyal medya ve YouTube platformlarında geniş bir “rukye kültürü”ne dönüşmüştür. Günümüzde rukye videoları incelendiğinde, sünnette yer alan sade dua ve Allah’a yöneliş anlayışından oldukça farklı bir dilin ortaya çıktığı görülmektedir. Bu içeriklerde rukye çoğu zaman Kur’an ayetleriyle yapılan mütevazı bir dua olmaktan çıkarılıp; belirli teknikler, özel yöntemler ve yüksek etki iddialarıyla sunulan mistik bir sistem hâline getirilmektedir. Sünnetteki rukye anlayışıyla modern dijital rukye kültürü arasındaki farkın daha belirgin hâle geldiği görülmektedir

Cinler ve şeytanlarla mücadele merkezli rukye anlayışı günümüzde YouTube’daki rukye içeriklerinin en dikkat çekici yönlerinden biri hâline gelmiştir. Video başlıklarında “cinleri yakan rukye”, “cinleri öldüren rukye”, “şeytan krallarını imha eden rukye”, “inatçı cinlere işkence eden rukye”, “uçan cinleri yakan rukye”, “şeytanları deprem gibi sallayan rukye”, “cinleri tehdit eden ve lanetleyen rukye”,  “şeytanların kurduğu kaleleri yıkan rukye”, “aşık cinleri yakan rukye”, “vücuttaki cinleri tepeden tırnağa yakan rukye” gibi ifadeler yoğun şekilde kullanılmaktadır. Bu başlıklarda rukye artık Allah’a sığınma ve dua olmaktan çıkarılıp görünmeyen varlıklara karşı yürütülen mistik bir savaş sistemi gibi sunulmaktadır. Oysa sahih sünnette rukyenin merkezinde cinlerle mücadele etmekten çok Allah’a yönelme, korunma duası ve şifa talebi bulunmaktadır. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) uygulamalarında cinleri sorgulama, onlara azap etme, cin krallarıyla mücadele etme veya görünmeyen varlıkları tehdit etme şeklinde bir yöntem görülmemektedir. Modern içeriklerde ise korku ve gizem duygusu ön plana çıkarılarak insanların sürekli görünmeyen saldırılar altında olduğu düşüncesi beslenebilmekte, bu da psikolojik bağımlılık ve korku atmosferi oluşturabilmektedir.

Büyü ve sihir üzerinden kurulan rukye sistemi de dikkat çekici bir başka dönüşümdür. “Kara büyüyü yok eden rukye”, “sihir düğümlerini çözen rukye”, “büyücülerin şeytanlarla yaptığı anlaşmaları bozan rukye”, “yenilenmiş sihri iptal eden rukye”, “uzaktan büyü yakan rukye”, “gömülü büyüyü ortaya çıkaran rukye”, “eş ayırma büyüsünü bozan rukye”, “sihir hizmetkârlarını imha eden rukye”, “büyücülerin cinlerini öldüren rukye” gibi başlıklarla rukye, büyüye karşı teknik bir operasyon sistemi gibi sunulmaktadır. Bazı içeriklerde “en güçlü büyü bile olsa patlatan rukye”, “tek ayetle büyü yakan rukye” veya “dakikalar içinde sihri bozan rukye” gibi kesin sonuç vaat eden ifadeler kullanılmaktadır. Oysa sünnette büyüden korunma daha çok Felak, Nâs, Ayetü’l-Kürsî ve Allah’a sığınma dualarıyla ilişkilidir. Sahih rivayetlerde büyüye karşı “cin ordularını yok eden”, “büyücülerin anlaşmalarını bozan” veya “sihir hizmetkârlarını imha eden” teknik bir sistem görülmemektedir. Günümüzde ise bu başlıklar üzerinden insanların korkuları canlı tutulmakta ve her problemin görünmeyen büyü saldırılarıyla açıklanması yaygınlaştırılmaktadır.

Aile ve evlilik problemlerine yönelik rukye videoları da modern rukye kültürünün en yoğun alanlarından biridir. “Eşleri ayıran sihri iptal eden rukye”, “evliliği kolaylaştıran rukye”, “eşler arasındaki nefret düğümlerini çözen rukye”, “evlenmeye engel olan cinleri yakan rukye”, “eşler arasındaki şüpheyi gideren rukye”, “nikâhı bozan gizli aşık cinleri yok eden rukye”, “cinsel bağları açan rukye”, “yalnızlığı bitiren rukye”, “eşleri birbirine bağlayan rukye”, “evlilikteki tüm engelleri kaldıran rukye” gibi başlıklar dikkat çekmektedir. Bu içeriklerde aile problemleri çoğu zaman doğrudan cin, büyü, nazar veya şeytan faaliyetleriyle açıklanmakta; normal iletişim sorunları, psikolojik problemler veya sosyal sebepler geri planda bırakılabilmektedir. Oysa sünnette rukyenin aile hayatını garanti şekilde düzelten, insan ilişkilerini teknik olarak yöneten veya evlilik sağlayan bir sistem olarak sunulduğuna dair açık bir çerçeve bulunmamaktadır. Modern başlıklarda ise rukye, adeta ilişki yönetim tekniğine dönüştürülmekte ve insanlara sünnette yer almayan vaatlerde bulunulmaktadır.

Bolluk, bereket ve zenginlik için rukye başlıkları da son yıllarda oldukça yaygınlaşmıştır. “41 defa dinleyenin umulmadık şekilde zengin olması”, “rızık kapılarını sonuna kadar açan rukye”, “işsizliği bitiren rukye”, “helal rızık kapılarını açan rukye”, “borçlardan kurtaran rukye”, “bolluk ve bereket getiren rukye”, “fakirliği yok eden rukye”, “iş kapılarını açan rukye”, “zenginlik için rukye” gibi başlıklar, rukyenin ekonomik başarı ve maddî kazanç sağlayan bir sistem gibi sunulmasına yol açmaktadır. Hatta bazı içeriklerde belirli sayıların tekrar edilmesiyle “umulmadık yerden zenginlik geleceği” iddia edilmektedir. Bu yaklaşım, dua ve tevekkül anlayışını zamanla “manevî formülle sonuç üretme” mantığına dönüştürebilmektedir. Oysa sahih sünnette rukye; ticari başarı garantisi, zenginlik üretme tekniği veya maddî sonuç sağlayan gizli sistemler şeklinde sunulmamıştır. Bu tür içerikler insanların ekonomik sıkıntıları üzerinden umut ticareti yapılmasına da zemin hazırlayabilmektedir.

Psikolojik ve ruhsal problemler için sunulan rukye sistemleri de dikkat çekici boyutlara ulaşmıştır. “Depresyonu yok eden rukye”, “anksiyete için rukye”, “panik atak cinlerini yakan rukye”, “takıntıları yok eden rukye”, “unutkanlığa sebep olan cinleri yakan rukye”, “vesveseyi bitiren rukye”, “aklı kontrol eden cinleri yakan rukye”, “stresi yok eden rukye”, “huzur veren rukye”, “uyuşukluk yapan cinleri yakan rukye” gibi başlıklarla psikolojik rahatsızlıklar çoğu zaman doğrudan cin ve şeytan faaliyetleriyle açıklanmaktadır. Bu yaklaşım, bazı kişilerin profesyonel psikolojik veya tıbbî destek almasını geciktirebilmekte, bütün problemleri görünmeyen varlıklara bağlayan bir düşünce yapısının oluşmasına yol açabilmektedir. Oysa Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) uygulamalarında rukye maddî tedavinin alternatifi değil; dua ve manevî destek boyutu olarak yer almaktadır. Modern içeriklerde ise bazen rukyenin tüm psikolojik sorunların temel çözümü gibi sunulduğu görülmektedir.

Sünnette bulunmayan yeni bir rukye dili ve sistemi de bu içeriklerin ortak özelliği hâline gelmiştir. “Yakıcı rukye”, “yoğun azap rukyesi”, “cinlere savaş açan rukye”, “şeytan krallarını aşağılayan rukye”, “cin kalelerini imha eden rukye”, “güçlendirilmiş rukye”, “çok kapsamlı rukye”, “özel seri rukye”, “kesin etkili rukye”, “2 saatte sonuç veren rukye” gibi ifadeler, rukyenin zamanla teknikleştiğini ve mistik bir operasyon sistemine dönüştürüldüğünü göstermektedir. Oysa sahih sünnette rukye; anlamı açık dualar, Kur’an ayetleri ve Allah’a yönelişten oluşan sade bir uygulamadır. Günümüzde ise bazı içeriklerde rukye üzerinden korku, umut, gizem ve sonuç garantisi pazarlanmakta; insanlar sürekli görünmeyen saldırılar altında olduklarına inandırılarak yeni bir bağımlılık alanı oluşturulabilmektedir. Bu durum, sünnette bulunmayan yeni bir rukye anlayışının ortaya çıktığını göstermekte; dinî hassasiyet taşıyan insanların korkuları ve umutları üzerinden ciddi bir istismar zemini oluşmasına yol açabilmektedir.

Rukye Kültürüne Giren Havas ve Koruma Duaları

İslam tarihinde dua ve zikir geleneği her zaman var olmuştur. Kur’an’da geçen dualar ve Peygamber Efendimizin öğrettiği sahih zikirler, Müslümanların manevî hayatının merkezinde yer almıştır. Ancak tarih içerisinde bazı dua metinleri, yalnızca ibadet amacıyla okunmanın ötesine taşınmış; gizli ilim, sır, koruma, özel güç, manevî tesir ve kesin sonuç üretme anlayışlarıyla birlikte anılmaya başlanmıştır. Özellikle havas kültürünün yayılmasıyla beraber bazı metinler etrafında ezoterik bir gelenek oluşmuş, bu metinler zamanla halk arasında kutsallaştırılmış ve çeşitli uygulamaların merkezine yerleştirilmiştir. Günümüzde yaygın şekilde kullanılan Cevşen, Celcelûtiye, Berhetiye, Sekîne, Kenzü’l-Arş, İdrisiyye, Karınca Duası ve Kadeh Duası gibi metinlerin önemli bir kısmı ise Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, Ebû Dâvûd ve İbn Mâce gibi temel sahih Sünnî hadis kaynaklarında yer almamaktadır. Bu durum, söz konusu metinlerin tarihsel kökenleri, sünnetteki yeri ve zaman içerisinde nasıl yaygınlaştıkları konusunu ayrıca incelemeyi gerekli hale getirmektedir.

Cevşen: Cevşen-i Kebîr, günümüzde özellikle korunma amaçlı en yaygın kullanılan dua metinlerinden biridir. Rivayete göre Uhud savaşı sırasında Cebrâil tarafından Peygamber Efendimize getirildiği ifade edilmektedir. Ancak bu rivayet, erken dönem Sünnî hadis kaynaklarında yer almamaktadır. Aynı şekilde erken dönem Şiî hadis külliyatının temel eserlerinde de yaygın ve merkezî bir rivayet olarak bulunmadığı görülmektedir. Metnin yazılı kaynaklarda ilk defa XV. yüzyılda Şiî âlim Kef‘amî’nin Beledü’l-Emîn adlı eserinde ortaya çıktığı görülmektedir. Bu durum, rivayet ile yazılı kaynak arasındaki yaklaşık sekiz buçuk asırlık tarihsel boşluğa işaret etmektedir. Rivayet zincirinin Ehl-i Beyt silsilesi üzerinden aktarılması da metnin ilk dolaşım alanının Şiî dua literatürü olduğunu göstermektedir.

Cevşenin Sünnî dünyaya yayılması ise özellikle XIX. yüzyılda Ahmed Ziyâeddin Gümüşhanevî’nin Mecmûatü’l-Ahzâb adlı eserine girmesiyle hız kazanmıştır. Daha sonra bazı tasavvufî çevrelerde okunmaya başlanmış, Cumhuriyet döneminde ise özellikle Risale-i Nur hareketi çevrelerinde oldukça yaygın hale gelmiştir. Günümüzde Cevşen yalnızca dua olarak okunmamakta; boyna asılan küçük kitapçıklar halinde taşınmakta, araçlara konulmakta, evlerde bulundurulmakta ve adeta koruyucu nesne gibi kullanılmaktadır. Hatta bazı insanlar Cevşeni; nazardan, büyüden, musibetlerden ve kazalardan koruyan manevî bir zırh gibi görmektedir. Böylece dua ile muska anlayışı arasındaki çizgi bulanıklaşabilmektedir.

Hz. Peygamberin Uhud savaşında Cevşeni taktığına veya ümmete korunma amacıyla taşımalarını tavsiye ettiğine dair Sünnî hadis kaynaklarında sahih bir rivayet bulunmamaktadır. Aynı şekilde Cevşenin boyuna takılması, araçlara asılması veya mekânlarda koruyucu obje gibi kullanılması konusunda da sünnette açık bir uygulama yer almamaktadır. Bununla birlikte Cevşen-i Kebîr, rivayet yönü tartışmalı olsa da içerdiği tevhid merkezli dua dili, Allah’ın isimleriyle yapılan münacaatlar ve Allah’a yöneliş ifadeleri sebebiyle İslam dua geleneği içerisinde samimi bir yakarış metni olarak değerlendirilmiştir. Ancak tartışmanın merkezinde, metnin okunmasından çok zamanla ona yüklenen koruyucu güç ve özel tesir anlayışı yer almaktadır.

Celcelûtiye: Celcelûtiye, havas kültürünün en önemli metinlerinden biri kabul edilmektedir. Metin genellikle Hz. Ali’ye nispet edilse de tarihsel süreçte farklı versiyonlarla ortaya çıkmıştır. Özellikle ebced hesapları, harf sırları ve esmâların gizli tesirleri anlayışıyla ilişkilendirilmiştir. Celcelûtiyenin yaygınlaşmasında bâtınî yorumların, hurûfîliğin ve havas kültürünün etkisi oldukça büyüktür. Daha sonraki dönemlerde bazı tasavvufî çevreler bu metni manevî sırlar taşıyan özel bir kaside olarak değerlendirmiştir. Osmanlı döneminde havas kitaplarında Celcelûtiyeye yoğun şekilde yer verilmiştir. Günümüzde bu metin; vefk yapımında, tılsım yazımında, koruma uygulamalarında, özel esmâ kombinasyonlarında ve sayı merkezli virdlerde kullanılmaktadır. Özellikle “şu kadar okunursa şu olur” anlayışı bu metin etrafında çok yaygındır. Sünnette ise harf ve sayı merkezli böyle bir sistem bulunmamaktadır.

Berhetiye: Berhetiye duası, havas dünyasının en tartışmalı metinlerinden biridir. İlk olarak havas kitaplarında ve özellikle Şemsü’l-Maârif gibi eserlerde dikkat çekmeye başlamıştır. İçerisinde anlamı açık olmayan isimler, Süryanice veya İbranice olduğu iddia edilen kelimeler ve gizli isimler bulunmaktadır. Tarih boyunca özellikle cinlerle iletişim, hâdim çağırma ve ruhanî varlıkları yönlendirme iddialarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu metin daha çok okült havas çevrelerinden tasavvufî halk kültürüne taşınmıştır. Günümüzde bazı havasçılar Berhetiyenin görünmeyen varlıklarla bağlantı kurduğu, insanları etkilediği, manevî güç açtığı ve cinlerden yardım sağladığı iddialarında bulunmaktadır. Özellikle “berhetiye daveti” ve “hâdim kazanma” gibi uygulamalar havas dünyasında oldukça yaygındır. Sünnette ise böyle bir dua sistemi veya gizli isimlerle güç elde etme anlayışı bulunmamaktadır.

Sekîne: Sekîne duası özellikle Osmanlı sonrası halk kültüründe yaygınlaşmıştır. Bazı rivayetlerde Hz. Ali’ye veya farklı tasavvuf büyüklerine nispet edilen versiyonları bulunmaktadır. Ancak günümüzde kullanılan formlarının çoğu klasik sünnet kaynaklarında yer almamaktadır. Bazı çevrelerde kağıda yazılıp taşınan veya evlere asılan bir koruma sistemi haline gelmiştir. Böylece dua ile tılsım anlayışı birbirine yaklaşmıştır. Oysa sünnette Peygamberimizin insanlara belirli şekiller çizdirerek veya özel kombinasyonlar hazırlatarak sekîne sistemi öğrettiğine dair sahih bir uygulama bulunmamaktadır.

Kenzü’l-Arş: Özellikle halk arasında “çok güçlü dua” olarak yayılmıştır. İlk olarak geç dönem dua mecmualarında ve havas kaynaklarında görülmektedir. Tarihsel süreçte özellikle halk dindarlığı içinde yayılmış, daha sonra muskacı ve havasçılar tarafından yoğun şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Bazı anlatımlarda bu duayı okuyanın mutlaka korunacağı veya bütün dileklerinin gerçekleşeceği söylenmektedir. Bu tarz kesin sonuç söylemleri, dua anlayışını kulluktan çıkarıp mekanik bir sisteme dönüştürmektedir. Sünnette ise her problemi çözen gizli dua formülü anlayışı bulunmamaktadır.

İdrisiyye: İdrisiyye duaları daha çok tasavvufî çevrelerde yaygınlaşmıştır. Özellikle bazı esmâların belirli sayılarda okunmasıyla manevî açılım yaşanacağı düşüncesiyle ilişkilendirilmiştir. Tarihsel olarak Şazelî ve bazı tasavvuf ekolleri içinde yaygınlaşmıştır. Zamanla havas kültürüyle birleşerek keşif açılması, ruhsal tesir oluşması, özel hâller yaşanması ve sırların açılması gibi iddialarla anılmıştır. Günümüzde bazı kişiler bu metinleri enerji ve frekans diliyle birlikte sunmaktadır. Sünnette ise belirli sayı kombinasyonlarıyla gizli güç açılması anlayışı bulunmamaktadır.

Karınca duası, genellikle dükkânlara, evlere, cüzdanlara veya iş yerlerine asılmakta; bazı kişiler tarafından “bereket getirici”, “müşteri artırıcı” veya “koruyucu” bir metin olarak görülmektedir. Ancak bu metnin sahih hadis kaynaklarında “karınca duası” adıyla yer aldığına dair güvenilir bir rivayet bulunmamaktadır. Metnin içerisinde Arapça dua ifadeleri, çeşitli isimler, semboller ve bazen anlamı açık olmayan bölümler yer almakta; halk arasında ise bu metne olağanüstü bereket ve koruma gücü atfedilebilmektedir. Özellikle “iş yerine asılırsa bereket artar”, “üzerinde taşınırsa rızık çoğalır” gibi yaklaşımlar, zamanla metni bir dua olmaktan çıkarıp nesne merkezli bir beklentiye dönüştürebilmektedir. Oysa İslam’da bereketin kaynağı doğrudan Allah’tır ve kulun yönelişinin yalnızca O’na olması esastır. Bu sebeple bir duayı anlamından ve Allah’a yöneliş boyutundan koparıp, tek başına sonuç üreten bir nesne veya formül gibi görmek itikadî açıdan dikkatle değerlendirilmesi gereken bir noktadır.

İtikadî Riskler ve Tevhid Çizgisinden Uzaklaşma

Enerji, ateş, türbe etkisi ve mübarek güçler gibi kavramların eklenmesi, günümüzde bazı rukye uygulamalarının itikadî sınırlarını zorlayan en önemli unsurlardan biridir. Seanslarda veya anlatımlarda “enerjiyi yükseltiyoruz”, “üzerindeki negatif enerji yanıyor”, “bu ayetler ateş gibi yakar”, “türbe enerjisiyle güçlenmiş”, “burada güçlü bir manevi alan var” gibi ifadeler kullanılarak, İslamî kaynaklarda açık bir temeli bulunmayan kavramlar sürece dahil edilmektedir. Bu dil, zamanla kişinin zihninde Allah’tan bağımsız işleyen bazı güçlerin var olduğu algısını oluşturabilir. Oysa İslam’da etki ve güç, mutlak anlamda Allah’a aittir ve hiçbir varlık bu gücü bağımsız şekilde taşımaz.

Şirk, hurafe ve batıl inanç unsurlarıyla karışması, bu kavramsal kaymanın doğal bir sonucudur. Rukye, Kur’an ve sahih dualar çerçevesinde kaldığında meşru bir uygulama iken; içerisine kaynağı belirsiz uygulamalar, nesnelere yüklenen anlamlar, özel yöntemler ve doğrulanamayan kabuller eklendiğinde, sınırları bulanıklaşmaktadır. Özellikle “şu nesne korur”, “şu yöntem kesin çözer”, “şu kişi özel yetkiye sahip” gibi söylemler, zamanla hurafe ve batıl inançların rukye adı altında yayılmasına zemin hazırlayabilir. Nitekim muska ve benzeri uygulamalarla ilgili rivayetlerde bu tür yönelişlerin şirkle ilişkilendirildiği açıkça ifade edilmiştir . Bu durum, rukyenin asli çerçevesinin dışına çıkıldığında nasıl farklı alanlara kayabildiğini göstermektedir.

Doğrudan Allah’a yöneliş ilkesinden uzaklaşılması, tüm bu sapmaların ortak sonucudur. Rukye sürecinde kişi, çözümü Allah’tan beklemek yerine yönteme, uygulayıcıya, kullanılan metinlere veya nesnelere odaklanmaya başlayabilir. “Bu yöntem işe yarar”, “şu kişi çözer”, “bu işlem yapılmadan düzelmez” gibi düşünceler, yönelişin merkezini farkında olmadan değiştirebilir. Oysa Kur’an’da temel ilke açıktır: “Yalnız sana ibadet eder, yalnız senden yardım dileriz” (Fâtiha 1/5). Bu ayet, ibadet ve yardım talebinin doğrudan Allah’a yönelmesi gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Son olarak Elmalılı Hamdi Yazır’ın rukyeyi ruhsat olarak değerlendirmesi, bu konudaki dengeyi anlamak açısından önemli bir perspektif sunar. Elmalılı, rukyeyi asıl bir yöntem değil, belirli şartlar altında başvurulabilecek bir kolaylık (ruhsat) olarak ele alır. Bu yaklaşım, rukyenin merkezî ve vazgeçilmez bir sistem haline getirilmemesi gerektiğine işaret eder. Yani rukye, iman, ibadet ve doğrudan Allah’a yönelişin yerine geçen bir yapı değil; bu çerçeve içinde sınırlı ve ölçülü bir uygulama olarak değerlendirilmelidir. Bu denge korunmadığında, rukye uygulamaları itikadî açıdan riskli bir alana kayabilir ve tevhid çizgisinden uzaklaşma ihtimali doğabilir.

Sonuç

Bu çalışma boyunca görüldüğü üzere rukye, sahih sünnette yer alan şekliyle; Kur’an ayetleri ve anlaşılır dualarla Allah’a yönelmeyi esas alan sade bir dua ve sığınma pratiğidir. Peygamber Efendimizin (s.a.v.) uygulamalarında rukye; gizli bilgiler, özel kişiler, karmaşık ritüeller, görünmeyen varlıklarla iletişim veya teknik sistemler üzerine değil; tevhid, ihlâs, dua ve Allah’a tevekkül üzerine kurulmuştur. Ancak tarihsel süreç içerisinde rukye anlayışına havas kültürü, bâtınî yorumlar, cin konuşturma uygulamaları, büyü bozma ritüelleri, enerji ve frekans söylemleri, gizli dua metinleri ve çeşitli hurafe unsurları karışmış; böylece rukye birçok yerde sünnetteki sade çerçevesinden uzaklaşmıştır.

Özellikle cinlerden bilgi alma, insanları büyüyle suçlama, gayb alanına giren yorumlar yapma, belirli nesne ve yöntemlere özel güç atfetme gibi uygulamalar; hem itikadî riskler doğurmakta hem de insanları korku, zan ve bağımlılık merkezli bir yapıya sürükleyebilmektedir. Bunun yanında Cevşen, Celcelûtiye, Berhetiye ve benzeri metinlerin zamanla koruyucu nesnelere dönüştürülmesi de dua ile tılsım arasındaki çizginin bulanıklaşmasına yol açmıştır.

Bu sebeple rukye konusu değerlendirilirken temel ölçü; uygulamanın Kur’an ve sahih sünnetle uyumu, tevhid çizgisini koruyup korumadığı ve insanı doğrudan Allah’a yöneltip yöneltmediği olmalıdır. Çünkü İslam’da şifa da korunma da yardım da nihayetinde yalnızca Allah’tandır. Kulun görevi ise korku, gizem ve görünmeyen güçler etrafında şekillenen yapılara değil; Rabbine yönelen sahih dua ve teslimiyet anlayışına sarılmaktır.